Miejskie mury obronne Stargardu
Początki osady na wyspie utworzonej przez ramiona rzeki Iny sięgają wczesnego średniowiecza. Pierwsze wzmianki o niej pochodzą z początków XII wieku z czasów chrystianizacji Pomorza. Rozwój w osadzie zapewniło położenie na skrzyżowaniu szlaków handlowych, osadzenie zakonu joannitów w 1186 roku oraz augustianów w 1199 roku. Gród otaczały drewniano-ziemne wały wzmocnione palisadą. Wjazdu strzegły dwie bramy. W 1243 roku książę szczeciński i pomorski Barnim I nadaje miastu prawo magdeburskie, które w 1292 roku zostaje zmienione na lubeckie. Stargard powstał na planie owalu w zakolu rzeki Iny, wchłaniając starą pomorską osadę położoną na wyspie. Przez teren miasta przepływała odnoga rzeki Iny zwana Małą Iną.
Już w drugiej połowie XIII wieku zaczęto w miejsce ziemnych wałów wznosić murowane umocnienia, których całkowita długość wyniosła 2260m. Prowadzone etapami prace rozpoczęto od strony zachodniej. Spowodowane to było faktem, że od wschodu i południa miasta naturalną ochronę zapewniała rzeka. Mur wzniesiono z głazów narzutowych układanych w metrowych warstwach łączonych wapienną zaprawą. Zwieńczenie bez krenelaża wykonano z cegły w wątku wendyjskim. Na koronie muru znajdowały się drewniane hurdycje zadaszone i wysunięte przed lico. Zapewniały dodatkowy poziom do ostrzału a dzięki otworom w podłodze pozwalały razić napastników, którzy podeszli pod mury. Wysokość muru wynosiła około 8m, jedynie na odcinku wschodnim był on niższy. Od zachodu przed murem usypano dodatkowo ziemny wał. W obwód umocnień wkomponowano co 28-35m 49 baszt łupinowych tzw. czatowni otwartych od strony miasta. Wzniesione na planie prostokąta wysunięte były przed lico muru, co zapewniało ostrzał z flanki. Posiadały po trzy kondygnacje i przy późniejszych przebudowach zwieńczone zostały dwuspadowym dachem siodłowym. Najniższa kondygnacja służyła jako magazyn, druga była pomieszczeniem dla obrońców na najwyższej było stanowisko obronne. Czatownie połączone były drewnianym gankiem obiegającym mur na całej długości na wysokości drugiej kondygnacji. Do miasta prowadziły trzy bramy Świętojańska od płn.-zach., Pyrzycka od zachodu oraz Wałowa od wschodu. W swej pierwotnej formie bramy miały formę czworobocznych budowli z ostrołukowym przejazdem chronionym opuszczaną broną. Dodatkowo w murze były furty oraz przepusty wodne.
W 1295 roku Stargard w wyniku podziału księstwa pomorskiego znalazł się w księstwie wołogoskim. Położenie blisko granicy z Brandenburgią oraz szybki rozwój miasta bogacącego się na handlu spowodował, że w połowie XIV wieku przystąpiono do rozbudowy murów miejskich. Podwyższono umocnienia od strony wschodniej nadbudowując je cegłą i zaopatrzono w otwory strzelnicze. Wzniesiono baszty zamknięte Jeńców, Kowalską i Białogłówkę. W 1367 roku Stargard wstąpił do Hanzy przejmując wcześniej ziemię u ujścia rzeki Iny i tworząc tam port przeładunkowy. W tym okresie był największym na Pomorzu eksporterem zboża. Przez wiele lat toczył spór o dominację w handlu zbożem ze Szczecinem zwany wojną pszenną. W 1368 roku Stargard znalazł się w księstwie słupskim. Wykorzystując osłabienie władzy książęcej, miasto uzyskało własne sądownictwo i praktycznie niezależny samorząd. Cały czas trwa rozbudowa miejskich umocnień. Kilka czatowni zostaje przebudowanych na baszty zamknięte. Powstają baszta Tkaczy, Rzeźnicka oraz przy furcie Zielonej i Rzeźniczej. Bramy miejskie zostają podwyższone przybierając formę szczytową oraz wzmocnione przedbramiami. Całość otoczono podwójną fosą i ziemnym wałem.
W pierwszej połowie XV wieku powstaje unikatowa w swej formie brama Portowa zwana też Młyńską. Zbudowana z cegły na planie prostokąta o wymiarach 14,5×6 m miała dwie kondygnacje zwieńczone czterospadowym dachem, z którego wyrastały dwie ośmioboczne wieże. Smukłe o wysokości 28m ze strzelistymi ceramicznymi hełmami zaopatrzone były w otwory strzelnicze i obronny ganek z krenelażem wspartym na kroksztynach. Wieże połączone były pomostem osłoniętym krenelażem. Brama stanęła na obu brzegach Małej Iny. Umieszczona w ostrołukowym przejeździe brona, opuszczana do koryta rzeki zapewniała kontrolę wpływających do miasta statków. Ponieważ opływająca Stargard Ina została przegrodzona groblą zmuszało to płynących rzeką kupców do zawinięcia do istniejącego w mieście portu. Umożliwiało to pobór cła oraz obowiązkową sprzedaż części towaru, co wynikało z posiadanego przez Stargard prawa składu.
Trzecia faza przebudowy umocnień miejskich przypada na koniec XV i pierwszą połowę XVI wieku. Upowszechnienie użycia broni palnej wymusiło dostosowanie fortyfikacji do jej zastosowania. Wzniesiono wówczas nowe odcinki murów w miejsce wyburzonych fragmentów z pierwszej fazy budowy. Zbudowany z cegły na kamiennym cokole posiadał strzelnice i murowane ganki bojowe wsparte na półkolistych arkadach. Rozbudowano silnie przedbramie bramy Wałowej. Składało się z bramy środkowej połączonej szyją ze strzelnicami z bramą główną. Nad Iną, która od tej strony pełniła rolę fosy przerzucono zwodzony most prowadzący do bramy przedniej. Rozbudowane przedbramie złożone z bramy środkowej i przedniej w formie dwóch niskich baszt otrzymała także brama Pyrzycka. Przejazd z niej prowadził przez most zwodzony nad zewnętrzną fosą. Brama Świętojańska otrzymała przedbramie składające się z szyi bramnej, bramy przedniej oraz mostu zwodzonego poprzedzonego beluardu otoczonego palisadą. Około 1513 roku w miejsce jednej z czatowni pomiędzy bramami Świętojańską i Pyrzycką wzniesiono potężną 8 kondygnacyjną trójstopniową basztę Morze Czerwone o wysokości 34m. Zbudowana została z cegły na kamiennym cokole na planie czworoboku o wymiarach 8x9m. Podstawa baszty mieściła loch głodowy oraz pomieszczenia magazynowe. Drugi czterokondygnacyjny człon mający postać cylindrycznej wieży zwieńczono platformą z krenelażem. Najwyższy człon w formie dwukondygnacyjnego ośmioboku nakryto ostrosłupowym ceramicznym hełmem. Wszystkie z ośmiu kondygnacji posiadało strzelnice kluczowe i szczelinowe. W tym okresie wzniesiono budynek arsenału, prochownię przy baszcie Jeńców oraz cztery basteje przystosowano do użycia artylerii. Pod koniec XVI wieku przed bramą Wałową wzniesiono półkolisty potężny barbakan.
Podczas wojny trzydziestoletniej Stargard został zajęty przez wojska szwedzkie w 1630 roku. Podwyższono wał ziemny planowano wzmocnić go szańcami i pięcioma bastionami, z których powstały dwa. W 1635 miasto zostało zniszczone przez ogromny pożar. Ucierpiała znaczna cześć zabudowy z ratuszem i Kościołem Mariackim. Zniszczone zostało przedbramie Bramy Pyrzyckiej oraz fragmenty murów miejskich. W połowie XVIII Prusacy rozpoczęli rozbiórkę umocnień miejskich w płn.-zach. części miasta. W latach 1779-80 wyburzono bramę środkową Bramy Wałowej. Na początku XIX wieku zasypano fosy i splantowano wały tworząc spacerową promenadę. W 1842 roku rozebrano bramę Świętojańską, w której od 1721 roku funkcjonowało więzienie, a w 1871 basztę Kowalską. Około 1900 roku rozbiórce uległo całe przedbramie Bramy Wałowej. Kolejne zniszczenia przyniosły walki w 1945 roku. Ucierpiał zwłaszcza odcinek wschodni z Bramą Wałową, której szczyty zostały zburzone.
Pierwsze prace przy odbudowie murów miejskich Stargardu miały miejsce w latach 50-tych XX wieku. Odbudowano bramę Pyrzycką a w 1961 roku bramę Wałową, rekonstruując jej szczyty. Pod koniec lat 70-tych XX wieku odbudowano basteję przy baszcie Tkaczy i zaadaptowano na muzeum. Odbudowano także miejski arsenał, który stał się siedzibą Archiwum Państwowego.
W średniowieczu Stargard był jednym z najważniejszych ośrodków miejskich na Pomorzu o najpotężniejszych fortyfikacjach. W szczytowym okresie posiadał trzy bramy lądowe i jedną wodną, trzy furty, 9 baszt pełnych oraz 45 łupniowych i 4 basteje. Do naszych czasów zachowała się we fragmentach połowa obwodu, około 1050m. Jednym z najciekawszych elementów dawnych umocnień jest brama Młyńska. Jedyny tego typu obiekt obronny w Polsce i jeden z dwóch w Europie. Jej wygląd różni się od oryginału bowiem jest efektem XIX wiecznych prac, kiedy przebudowano przejazd i wybito okna na pierwszej kondygnacji. W swej XV-wiecznej formie zachowała się brama Pyrzycka jedna z najpiękniejszych bram na Pomorzu. Wzniesiona została na planie kwadratu o boku 11m. Pierwotnie w formie wieżowej, o czym świadczy zbudowana z kamienia podstawa, przebudowana w 1439 w bramę szczytową. W XVIII wieku przystosowano ją do celów mieszkalnych. Druga zachowana brama Wałowa została częściowa zrekonstruowana. Oryginalne jest wzniesione z kamienia na planie prostokąta 10x11m przyziemie z przejazdem pozostałość gotyckiej bramy wieżowej. Późnorenesansowe szczyty to efekt powojennej odbudowy.
Z baszt pełnych zachowały się potężna baszta Morze Czerwone i podobna do niej baszta Tkaczy zwana również Lodową. Związane to było z wykorzystywaniem od XVIII wieku jej lochu do przechowywania tafli lodu wycinanych zimą z rzeki. Pozostałe dwie zachowane baszty to Białogłówka i baszta Jeńców. Pierwsza z nich o wysokości 30m zbudowana na planie kwadratu składa się z graniastej dwukondygnacyjnej podstawy i cylindrycznej wieży z krenelażem. Zwieńczona jest ceramicznym hełmem. Baszta Jeńców to jedyna zachowana baszta w całości cylindryczna. Ma 13m wysokości i 5m średnicy, zwieńczona jest krenelażem. Jest najstarszą zachowaną basztą. Jej kamienna podstawa pochodzi z pierwszej XIII-wiecznej fazy budowy umocnień miasta wyższa ceglana część z XIV wieku. Obok baszty Jeńców zachowały się pozostałości prochowni oraz dwie otwarte od strony miasta basteje. Obok baszty Tkaczy znajduje się jeszcze jedna basteja. Zniszczona podczas II wojny światowej została odbudowana i jest siedzibą muzeum stargardzkiego. Z murów obwodowych przetrwały fragmenty o różnej długości z kilkoma czatowniami. Z uwagi na stan obecny miejskie mury obronne Stargardu należą do najlepiej zachowanych średniowiecznych fortyfikacji tego typu na Pomorzu i nie tylko.
